Thời của những lá thư viết tay, sống chậm và những người “vô tình chép sử”
8:15 PM | 07/04/2016
Cứ gửi thư đi lại mong ngày thư trở lại chừng sau mỗi tuần. Nghĩ đến cảm giác nhận được lá thư từ nơi mong chờ gửi tới, lòng lại hồi hộp, xốn xang, rồi nép vào một chỗ kín để đọc thư… lặng lẽ. Đôi khi vì vui trong nỗi nhớ thương, xúc động mà những giọt nước mắt cứ lăn dài rơi vào khoảng không hư vô đến hàng trăm, hàng ngàn cây số... Một mình gặm nhấm từng chữ, từng từ để cảm nhận yêu thương, rung động nơi trái tim bên kia đã được gói gửi trong thư. Những cảm giác buồn nhớ ngọt ngào còn ấm áp nơi lòng ta mãi... Từ giờ học, giờ ăn... Chỉ mong đến tối, ngồi vào bàn thả lời của trái tim mình qua những dòng chữ nắn nót để lại gói vào phong thư... gửi về nơi thương nhớ.
Tôi còn nhớ rõ cảm giác chờ đợi thấp thỏm trong lòng chờ đón những phong thư – Đó là cái thời chưa có internet, chưa có điện thoại thông minh và dĩ nhiên là chưa có facebook như bây giờ…

Nhà văn Đặng Vương Hưng và những lá thư thời chiến sưu tầm năm 2005...

Thật may mắn cho nhng ai được sống qua cả 2 thời kỳ chậmnhanh. Những lá thư thời “chậm” đáng giá ngàn vàng giờ vẫn còn nguyên trong cái va li đã cũ mèm mà lâu, lâu lắm vẫn nằm nguyên trên gác. Lòng vẫn thầm nhủ khi nào có thời gian cả vài ngày sẽ mở ra để ngồi nhâm nhi một quãng đời đã khép lại, nằm trong những lá thư. Đã cách xa cái thời người ta viết thư tay cho nhau. Những lá thư được coi là văn hóa vật thể của riêng mình. Tôi giữ như báu vật. Nó là quãng đời nhỏ mà tôi đã bước qua trong cuộc đời này và tôi có thể cầm trong tay, nâng niu, ôm ấp vào lòng.

Trong cuộc sống “nhanh” hôm nay, những lá thư được viết bằng tay, không còn nhận nữa… Những lá thư cũ xưa ấy như điểm tựa tinh thần, như sợi dây vô hình kết nối cuộc đời tôi giữa “nhanh” và “chậm”. Những nét chữ thân thương có cả của những người giờ đây đã trở thành linh hồn ở cõi xa xăm nào đó vẫn ánh mắt dõi theo, khích lệ động viên tôi. Mở thư ra, có trang thư màu xanh, có trang màu tím, những con chữ với dấu mực có dòng đã mờ, có trang còn tỏ, trang nào càng đắm đuối kỷ niệm càng gợi lại nhiều nhớ nhung, tiếc nuối ngọt ngào thì trang thư đó lại càng mờ nhạt, cũ nát. Ấy, cái nghịch lý lại mang trong đó những điều hợp lý.

Lưu giữ món văn hóa vật thể ấy, những đoạn đời đã qua như luôn ở bên, tôi thêm yên tâm mỗi khi “cuộc sống số” bất ngờ dội xuống đời những chát chúa, đớn đau. Tôi vững vàng hơn trong cuộc sống hiện tại dù đã có nhiều những đổi thay… Những tình cảm sâu lắng từ những lá thư cũ đã đem lại cho tôi niềm tin yêu mới. Ở đó có những lời tràn đầy yêu thương ân cần của bố tôi đã qua đời 22 năm về trước. Có những áng tình cháy bỏng của người bạn đời, và cả những bạn bè thân thiết nữa, của tôi…

Tôi đã thâm nhập cuộc sống số với gần 20 năm kinh nghiệm. Nhng dòng thư điện tử (e-mail) quan trọng, tôi cũng cẩn thận đưa vào một folder (ngăn, hộp) cất giấu ở góc riêng trong máy tính, vậy mà vẫn có cảm giác không yên. Thỉnh thoảng lại lo bị bọn vi rút đánh cắp. Bẵng đi một thời bận rộn, lại giật mình mở xem có còn hay mất. Cũng dở đọc, cũng nhâm nhi nhưng chẳng bao giờ tôi có thể ôm chặt nó được ở bên ngực trái tim mình. Nó biến thành thứ văn hóa phi vật thể và luôn nằm trong ổ cứng lạnh lẽo của máy tính.

Những lá thư viết tay của cuộc sống “chậm” được thẩm thấu qua trái tim tôi rồi đọng lại nơi khối óc những nỗi nhớ nhung yêu thương chẳng thể phai mờ. Còn những mail lại thẩm thấu qua khối óc rồi đọng lại những giọt tinh túy nhất nơi trái tim. Ai bảo là không tốt chứ! Nhưng riêng tôi, tôi vẫn thích cái món văn hóa vật thể kia hơn, vì nó chứa đựng rất nhiều phẩm chất riêng tư mà một e-mail không bao giờ có được. Vậy mà giờ đây những lá thư viết tay ngày càng hiếm hoi và đang có nguy cơ biến mất. Tôi sẽ giữ nó cho đến khi… không còn khả năng viết và đọc được nữa. Tôi sẽ mang nó đi theo và như thế tôi sẽ chẳng bao giờ mất nó…

 

Trong quá trình thực hiện chuyên đề này, chúng tôi đã tiếp xúc với Nhà văn Đặng Vương Hưng, người có nhiều năm sưu tầm thư, đặc biệt là những lá thư thời chiến.

Những lá thư riêng tư, sâu thẳm, chân thật nhất về cuộc sống một thời đạn bom. Ghép những bức thư ấy thực sự là những trang sử về tâm thế của cả xã hội. Và như vậy, những người viết thư đã “vô tình chép sử” mà không biết. Đó thật sự là những trang tư liệu vô giá cho các thế hệ mai sau.

 Phóng viên (PV): Thưa Nhà văn Đặng Vương Hưng, được biết ông rất tâm đắc với việc sưu tầm thư, nhất là những lá thư thời chiến, xin được hỏi cơ duyên nào khiến ông tìm đến với những lá thư ấy?

 Nhà văn Đặng Vương Hưng (NV ĐVH): Tôi đến với thư và nhật ký do nghề nghiệp, tuy nhiên chú tâm sưu tầm thư cá nhân thì khoảng 10 năm nay. Trước đó do công việc làm báo, mình quan tâm đến rất nhiều tư liệu trong đó có thư và nhật ký. Đây là thể loại rất riêng, thư mình sưu tầm là thư cá nhân, người ta viết không phải để in thành sách, không nhằm mục đích tuyên truyền báo chí… nên rất thật. Người ta viết cho hai người đọc, rộng một chút cho gia đình thôi. Như một dạng ”vô tình chép sử” mà không hề biết. Thông qua hành động, suy nghĩ của cá nhân đã phản ánh cả thời đại. Càng lao vào làm càng say mê, mỗi bức thư như một phần thế giới nội tâm, sâu thẳm. Phần lớn thư tôi nhận được liên quan đến thư về giai đoạn chiến tranh. Tới đây tôi sẽ ra mắt cuốn sách Tuyển tập những lá thư thời chiến.

 PV: Thưa ông, về hình thức ông có phát hiện gì trong những bức thư thời chiến mà ông nhận được?

 NV ĐVH: Trước hết về con tem. Mình phát hiện ra thời ấy tem chỉ có giá trị biểu tượng. Đây là một điều rất đặc biệt trong thư chiến trường gửi ra của chúng ta. Tem quân đội không có giá tiền. Và nhiều lá thư không dán tem vẫn được gửi. Chỉ cần ghi là “THƯ RA BẮC” hoặc “THƯ VÀO NAM” là chúng được người ta tự nguyện chuyển đến tay người nhận bằng mọi phương tiện và mọi cách. Dĩ nhiên, trong hoàn cảnh chiến tranh, nhiều lá thư đã không thể đến tay người nhận.

 Điều thứ hai là phần lớn thư khá đẹp, viết cầu kỳ. Thường gặp nhất là chữ cái đầu thư được viết hoa rất nắn nót. Thư viết cho vợ hay người yêu hay có bắt đầu bằng chữ cái đầu tên hai người ghép lồng vào nhau. Có những người sử dụng thành biểu trưng cho riêng người nhận. Người nhận thư dù nhận hàng ngàn lần biểu tượng đó chắc chắn vẫn không chán, như mỗi người chúng ta nghe tiếng yêu thương dù cả ngàn lần rồi vẫn luôn thấy… mới.


PV: Thưa ông, thời đó chuyển được một lá thư qua bom đạn chắc không dễ?

NV ĐVH: Chắc chắn là không dễ nhưng cũng rất đơn giản, ngày đó con người ta quí lá thư lắm, không phải chỉ thư của mình. Thư của người khác cũng cố gắng chuyển cho được, chỉ cần có địa chỉ là chuyển. Trong cuốn nhật ký nổi tiếng “Mãi mãi tuổi 20” của liệt sỹ Nguyễn Văn Thạc có đoạn viết về đơn vị của anh hành quân từ Hà Bắc qua Hà Nội vào chiến trường… Khi đoàn tàu đi qua đoạn cắt phố gần Cửa Nam và đầu phố Khâm Thiên… rất nhiều chiến sĩ ném thư xuống đường và nhờ người đi đường gửi giúp. Những lá thư của lính bay trắng đường. Hàng chục người dân xúm vào nhặt để chuyển thư đi. Hay nhiều anh bộ đội được thưởng phép, thường dành gần hết những ngày phép ấy để đi chuyển thư. Hình ảnh anh bưu tá cũng vậy, giờ hình như không ai để ý đến chứ ngày xưa khoác cái túi thư đi đến đâu là được mọi người ngóng đến đó. Nhà ai được anh ấy ghé vào là vui như… nhà ấy có thư.

 PV: Ông có thể đánh giá vai trò của những bức thư trong cuộc sống ngày ấy?

 NV ĐVH: Có thể nói thời ấy viết thư, gửi thư và nhận thư là nguồn sống, cũng cần như… cơm ăn, nước uống vậy. Bộ đội, sinh viên, công nhân, nông dân, ai cũng viết thư, cả những người không biết chữ cũng nhờ người viết và đọc hộ thư. Viết lá thư gửi đi, khắc khoải mong đến tay người nhận rồi mừng vui tột độ khi nhận được thư hồi âm. Cả chu trình ấy con người luôn sống trong đợi chờ, hi vọng, một loại cảm xúc trong trẻo thanh cao. Việc nuôi dưỡng bền bỉ loại cảm xúc hết sức lãng mạn đó, chắc chắn có tác động đến sự phát triển nhân cách mỗi người. Và thực tế qua những lá thư tôi có thì thời ấy người ta sống đẹp lắm, suy nghĩ cao thượng lắm. Đa phần nghĩ về cái chung, dành sự quan tâm đến mọi người, đến xã hội nhiều hơn là chính mình.

 Hoạt động viết thư có thể nói là một phần trong sinh hoạt hàng ngày của mỗi người. Thậm chí có thể nói người ta dựa vào lá thư như điểm tựa tinh thần để sống và vượt qua sự khốc liệt của cuộc chiến tranh. Xin hãy hình dung người lính sẽ làm gì trong những đêm dài, thời bấy giờ đâu có đài, vô tuyến nhất là ở trong chiến trường, tất cả chút vào trang thư, nhật ký. Họ viết để tâm sự, gửi gắm yêu thương cho người thân, khi viết tức là họ đang trò chuyện, cuộc trò chuyện giả định với người nhận, bớt đi sự trống vắng sự đơn côi. Nhiều khi không gửi được người ta vẫn viết.

PV: Thưa ông, không gửi thư đi mà sao vẫn viết?

NV ĐVH: Đúng vậy, đây là một dạng thư khá đặc biệt. Có thể chia làm hai loại: Không gửi được và không gửi. Thời ấy không phải lúc nào cũng có thể gửi được thư, người ta viết thư rồi cất đi đợi khi có dịp thì gửi. Thậm chí viết thư… vào sổ, là thư chứ không phải nhật ký, sau chép lại gửi đi. Còn một dạng thư khác thư viết mà không gửi, thậm chí viết cho một người giả định. Viết để giãi bày lòng mình, đây là những bức thư còn “thật” hơn cả thư thật. Nhưng đây không phải là những bức thư kiểu học trò đâu nhé (cười). Trong cuốn sách tới đây của tôi về những lá thư thời chiến có những lá thư như thế, giờ chưa tiết lộ hết được.

PV: Thưa ông hình như bây giờ người ta không viết thư nữa?

NV ĐVH: Thư thì bây giờ người ta viết tợn hơn, chỉ có điều không phải thư truyền thống thôi. Trên thế giới người ta cũng ít viết thư rồi, cùng với sự phát triển các phương tiện thông tin liên lạc, thư cũng ít dần đi. Sự tiện dụng của các phương tiện thông tin khiến những lá thư viết tay bằng bút mực trên giấy trở thành “xa xỉ”. Nó cũng giống như đi bộ và đi ô tô vậy, không ai chọn đi bộ cả ngày đường với đi ô tô chưa đến 1 giờ. Thư tay vẫn còn, nhưng đa phần của lớp người cao tuổi gửi cho nhau, cũng rất ít. Tin nhắn, facebook, thư điện tử đã gần như thay thế hoàn toàn cho thư gửi bưu điện.

PV: Ông đánh giá thế nào về thư điện tử, tin nhắn và facebook, nó có thay thế được thư truyền thống không thưa ông?

NV ĐVH: Thư, về bản chất là trao đổi thông tin, mỗi giai đoạn phát triển của xã hội loài người sẽ có dạng thức thư, mức độ nhanh chậm khác nhau. Thư điện tử hiện nay có thể nói là nhanh đến tức thời. Thậm chí để nhanh hơn nữa người ta còn viết không dấu, viết tắt (cười), thư gửi tức thời và trả lời cũng như vậy. Nhanh thì mức độ sâu lắng cũng khác đi. Và tính riêng tư cũng giảm đi nhiều. Ai cũng có thể hiểu thư điện tử không phải của “riêng một người dành cho một người” nữa, cái tính “thật” cũng giảm đi. Thậm chí như trên facebook, cái gọi là nhật ký, đáng lẽ rất riêng tư thì nay được chia sẻ tùm lum, càng nhiều người xem càng… thích. Người viết hay đưa lên đó có khi còn cố làm sai lạc đi hay… gì gì đó để “câu like”… Nhiều đặc trưng của thư đã bị biến dạng nhất là tính “sử” vô tình chép lại tâm thế của cuộc sống.

PV: Ông có nghĩ thư tay sẽ biến mất hoàn toàn trong cuộc sống?

NV ĐVH: Giảm rất nhiều thì có chứ mất hoàn toàn thì không. Hiện tại ở một số nước phát triển, một bộ phận quay lại với viết thư tay, cũng như người ta chọn đi bộ thay bằng đi ô tô khi thấy đi bộ khỏe người hơn, cảm nhận cuộc sống tốt hơn.

PV: Cảm ơn NV ĐVH về cuộc trò chuyện thú vị này!

       Nguồn: Mai Thu Hà - Xuân Trường/ Tạp chí NTM