CCB Nguyễn Minh Vỹ và những "Phút giây đáng nhớ" tại chiến trường Quảng Trị
7:01 AM | 15/03/2016
Tôi quen biết cựu Điện báo viên Vô tuyến điện chiến trường, Tiến sĩ Nguyễn Minh Vỹ từ cuối năm 2013, khi tổ chức cuộc gặp mặt báo chí giới thiệu cuốn sách tư liệu độc đáo “Phi công Mỹ ở Việt Nam” tại Bảo tàng Quân chủng Phòng không – Không quân. Một đồng nghiệp đã giới thiệu ông với tôi rất trang trọng: Tiến sĩ chuyên ngành Điện tử Tự động hóa, tốt nghiệp tại Liên Xô (cũ); một trong ba thành viên sáng lập (cùng với Tiến sĩ Hoàng Văn Nghiên và Tiến sĩ Ninh Văn Miển) của Điện tử Hà Nội HANEL lừng danh một thời. Đó là một người đàn ông tầm thước, tóc đã bạc, trán đã hói, nhưng còn khá phong độ, với khuôn mặt hiền lành, phúc hậu, luôn chuyện trò nhỏ nhẹ và rất dễ gần.


Bìa tập sách "Phút giây đáng nhớ" xuất bản 2015, dự kiến tái bản có bổ sung 2016.

1.

Hình như chúng tôi có duyên gặp gỡ và kết bạn vong niên, vì tính theo tuổi ta hơn kém nhau cả một giáp. Thỉnh thoảng, chúng tôi vẫn ngồi cà phê sáng và chuyện trò nhiều vấn đề cả hai cùng quan tâm. Tiến sĩ Nguyễn Minh Vỹ thường say sưa nói về một đề án khoa học chống hàng giả, mà ông và một số đồng nghiệp đang tâm huyết nghiên cứu từ nhiều năm nay, đã sắp đi tới giai đoạn kết. Rồi ông tâm sự cả chuyện người bạn đời của ông bị mắc bệnh nan y, phải vất vả chữa chạy qua rất nhiều bệnh viên. Thậm chí, họ còn đưa nhau vào tận Châu Đốc – An Giang để dùng thuốc Nam mới đỡ… Một lần, tôi thông báo với Tiến sĩ Nguyễn Minh Vỹ việc mình đang tổ chức bản thảo và chuẩn bị giới thiệu cuốn sách mang tên “Khoảnh khắc chiến trường” – Tập tranh ký họa tại Trung ương Cục miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ của Đại tá, Họa sĩ Lương Mạnh Tâm. Tôi khẳng định rằng: Đó sẽ là một trong những phát hiện lớn nhất của giới Hội họa và Mỹ thuật Việt Nam trong năm 2014!

Nghe vậy, Tiến sĩ Nguyễn Minh Vỹ bất ngờ tiết lộ: Ông vốn là một tay máy không chuyên, nhưng bằng sự đam mê nhiếp ảnh, nên từng chụp hàng ngàn bức ảnh tại chiến trường Quảng Trị. Hàng trăm chiếc trong số đó đã được Thông tấn xã Việt Nam sử dụng và công bố thời kỳ cuối thập niên 60 và đầu thập niên 70 của thế kỷ trước. “Nhiều ảnh của tôi hồi đó được đánh giá cao lắm, vì chụp trực tiếp quân và dân Quảng Trị sống và chiến đấu như thế nào; Thị xã Đông Hà giải phóng ra sao. Có cả chùm ảnh Chủ tịch Cu Ba Fidel Castro thăm Quảng Trị năm 1973 nữa…” – Nguyễn Minh Vỹ hồ hởi giới thiệu. “Vậy bây giờ bác còn lưu được số ảnh nào không”? – Tôi sốt sắng hỏi. “Có chứ. Tôi còn lưu được khoảng trăm bức. Nếu chịu khó sưu tập thêm, chắc còn được nhiều nữa” - Ông Vỹ trả lời ngay.

Theo đúng lời hẹn, buổi cà phê sau, ông mang đến cho tôi xem một tập ảnh đen trắng. Đó là những bức ảnh được chụp bằng kiểu máy sử dụng phim và in tráng thủ công, không giống ảnh kỹ thuật số tự động như bây giờ.

Là người đã nhiều năm làm báo, Tác giả ý tưởng, người khởi xướng việc tổ chức Cuộc vận động “Sưu tầm và giới thiệu Kỷ vật Kháng chiến (2008 – 2010)” của Bộ Quốc Phòng; Cuộc vận động “Sưu tầm và Tuyên truyền Kỷ vật lịch sử Công an nhân dân (2012 – 2015)” của Bộ Công an… tôi hiểu những bức ảnh chiến trường mà cựu Điện báo viên Vô tuyến điện Nguyễn Minh Vỹ đang sở hữu là vô giá và không thể mua được bằng tiền! Đó không chỉ là một di sản tư liệu chiến tranh, mà còn là một tài sản văn hóa tinh thần rất lớn, ông đã may mắn có được.

Tôi đã nêu ý tưởng và đề nghị Tiến sĩ Nguyễn Minh Vỹ xuất bản chúng thành sách. Nếu không làm việc này, ông không chỉ có lỗi với bao đồng đội đã hy sinh xương máu tại chiến trường, có lỗi với lịch sử truyền thống của Ngành Bưu điện, mà còn có lỗi với chính mình. Bằng kinh nghiệm hàng chục năm làm Xuất bản, tôi tự nguyện cố vấn và trực tiếp tổ chức bản thảo giúp ông. Tôi cũng đề nghị đặt tên cuốn sách ảnh này là “Phút giây đáng nhớ”. Bởi tôi tin rằng: Sau khi trình làng, ấn phẩm sẽ là một trong những phát hiện lớn của Nhiếp ảnh Việt Nam trong năm 2015!

Để chuẩn bị tư liệu cho việc xuất bản cuốn sách, tôi đã đề nghị Tiến sỹ Nguyễn Minh Vỹ dành thời gian làm việc với bộ phận lưu trữ ảnh của Thông tấn xã Việt Nam, tìm lại những bức ảnh ông đã chụp năm xưa. Sau đó, ông còn phải cất công đến nhiều tỉnh thành, địa phương trên cả nước, tìm gặp các đồng đội cũ để xác định bản quyền ảnh hợp pháp của mình. Tôi động viên ông cố gắng tới mức độ cao nhất, sưu tập càng nhiều càng quý, số ảnh ông đã chụp tại chiến trường Quảng Trị năm xưa…

 

2.

Nguyễn Minh Vỹ sinh năm Ất Dậu – 1945 tại Hải Dương, trong một gia đình có cha là Nhà Nho nghèo, mẹ làm ruộng. Năm 1965, khi đang là sinh viên năm thứ 2, Khoa Vô tuyến điện của Đại học Kỹ thuật Thông tin liên lạc (Phân hiệu của Đại học Bách khoa Hà Nội), Nguyễn Minh Vỹ vinh dự là một trong số ít người được tuyển chọn về Trường Bồi dưỡng nghiệp vụ của “CP16”, để chuẩn bị đi chi viện chiến trường miền Nam.

Hồi đó, “ồi CP16” là đơn vị Thông tin đặc biệt, được Đảng và Nhà nước giao nhiệm vụ bảo đảm tuyệt đối an toàn thông tin liên lạc mật, phục vụ sự chỉ đạo điều hành của các đồng chí Lãnh đạo. Với truyền thống 10 chữ vàng thiêng liêng: Trung Thành - Dũng Cảm - Tận Tụy - Sáng Tạo - Nghĩa Tình... Trong kháng chiến chống Mỹ, đã có hàng ngàn cán bộ, kỹ thuật viên của cơ quan đặc biệt này được cử đi các chiến trường B, C, K; đồng thời, tham gia phục vụ thông tin cho Hội nghị Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam tại Cộng hòa Pháp từ 1968 đến 1973. “CP16” cũng tự hào vì được phục vụ công tác liên lạc cho Chủ tịch Hồ Chí Minh lãnh đạo cuộc kháng chiến thần kỳ của dân tộc, cho đến khi Người đi xa. Do vậy, những ai được tuyển chọn vào đơn vị “CP16” đều vinh dự và tự hào lắm.

Sau một thời gian học tập, huấn luyện tại Trường Bồi dưỡng nghiệp vụ của “CP16”, tháng 10 năm 1966, Nguyễn Minh Vỹ nhận được lệnh điều động đi công tác phục vụ chiến đấu tại chiến trường Miền Nam, với nhiệm vụ làm Điện báo viên Vô tuyến điện.

Nguyễn Minh Vỹ nhớ lại: “Chúng tôi gồm 15 người cả nam và nữ được chọn lựa kỹ càng. Một đêm tối trời, tất cả đeo ba lô lên đường cùng đoàn xe bí mật của Ban Thống Nhất Trung ương. Mãi tới 23 giờ đêm, tới địa điểm tập kết, mới nhận ra đó là tỉnh Hòa Bình. Đó là Trường Bổ túc nghiệp vụ 105. Chúng tôi gọi đùa đây là “Trường Huấn luyện Biệt kích”. Bởi sau đó các đoàn được chia theo từng “Chi” để quản lý và học tập khẩn trương và bí mật.

Trường khá đông, có hàng ngàn người, đủ các thành phần lứa tuổi, đủ các ngành nghề chuyên môn: Khoa học kĩ thuật, Y tế, Văn hóa – xã hội… Sau 2 tháng học tập rèn luyện tập mang vác ba lô gạch, tập hành quân đường dài; chèo đèo, leo dốc và lội suối, băng rừng. Chân tay ai cũng sưng vù, tối về lại phải ngâm chân nước muối. Rồi lại tập lăn lê bò toài, làm quen với các loại vũ khí súng đạn. Thật vô cùng gian nan vất vả.

Đúng ngày truyền thống của Quân đội nhân dân Việt Nam, 22 tháng 12 năm 1966, cả Đoàn cán bộ Chi viện miền Nam của Ban Thống nhất Trung ương chính thức lên đường hành quân vào chiến trường miền Nam. Trong cuộc hành quân “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước” ấy, đoàn cán bộ của “CP16” đã hòa vào những đoàn quân ra trận.

Sau hơn một tháng vượt núi, băng rừng, trèo đèo, lội suối, gian khổ, ác liệt vô cùng… họ đã đến Quảng Trị. Đoàn cán bộ mới tăng cường từ miền Bắc vào đã được bổ sung vào bộ phận Thông tin liên lạc phục vụ Bộ Tư lệnh tiền phương. Hồi đó, chiến trường Miền Nam bị chia cắt ra nhiều vùng, nhiều mảnh, nên vô tuyến điện vẫn là phương tiện thông tin chủ yếu. Nguyễn Minh Vỹ được phân công trực tiếp làm nhiệm vụ tại Đài Vô tuyến điện Quảng Trị.

Nếu như Quảng Trị là một trong những chiến trường ác liệt, nhiều hy sinh mất mát nhất của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, thì Đài Vô tuyến điện Quảng Trị cũng là một trong những đơn vị lập nhiều thành tích nhất trong suốt những năm 1966 – 1975, vì đã giữ vững được làn sóng điện trong điều kiện khó khăn gian khổ và ác liệt nhất. Họ đã được tặng thưởng Huân chương Giải phóng hạng Nhất cho tập thể. Nhiều đồng chí từ Trưởng đài tới Báo vụ viên, Cơ công, Giao thông liên lạc… cũng đã được tặng thưởng Huân chương.

Cựu Điện báo viên Vô tuyến điện chiến trường Nguyễn Minh Vỹ cho biết: Những năm đó, chúng tôi phải đối mặt với bao gian khổ ác liệt, bom đạn sốt rét. Trong cuộc Tổng tấn công và nổi dậy Tết Mậu Thân - 1968, ngày 7 tháng 2 năm 1968, bộ phận Điện đài bị địch bao vây và bắn pháo trúng đội hình. Đài trưởng Nguyễn Đức Yên và 4 đồng chí hi sinh tại chỗ, 2 đồng chí bị thương nặng, trong đó có tôi. Nhưng chúng tôi vẫn quyết tâm bằng mọi giá, giữ được liên lạc với cấp trên. Ngày 17 tháng 6 năm 1968, đồng chí Nam bị hi sinh vì địch phục kích, 5 anh em của Đài còn lại rút lui và bị lạc đường gần một tuần mới tìm về được tới đơn vị...

Đài Vô tuyến điện Quảng Trị đã bị máy bay B52 chà đi xát lại hàng chục lần, ăng-ten đứt ra hàng trăm đoạn, hầu như ngày ngày chúng tôi cũng phải nối dây mới làm việc được. Tiền phương ác liệt như thế, nhưng mỗi lúc các đồng chí ở Đài phía trước hi sinh là lại có bao nhiêu các đồng chí làm đơn tình nguyện lên thay.

Ngày 1 tháng 1 năm 1969, Nguyễn Minh Vỹ vinh dự được kết nạp Đảng tại mặt trận. Chiến sự ngày càng ác liệt, Ngày 7 tháng 7 cùng năm đó, địch dùng máy bay trực thăng bắn pháo, ném lựu đạn tập kích vào đơn vị, khiến đồng chí Phượng bị thương nặng. Máy bay B52 dội bom hàng trăm đợt trên mảnh đất Quảng Trị nhỏ bé. Trong bãi bom rải thảm ấy, một số Đài Vô tuyền bị rơi rụng, ăng-ten bị đứt tung tóe, máy móc bị đất cát vùi lấp. Nhiều đồng chí Báo vụ hi sinh và bị thương, nhưng những làn sóng điện không thì bao giờ tắt, phục vụ kịp thời cho sự chỉ đạo chiến dịch đến thắng lợi hoàn toàn.

Họ đã trải qua trận càn Lam Sơn 719, địch bất ngờ dùng trực thăng đổ bộ, anh em phải cất giấu tài liệu, máy móc điện đài và vùi mình dưới đất cát và lá cây phủ kín. Súng đạn lên nòng, sẵn sàng nổ súng khi địch phát hiện. Đồng chí bảo vệ bị kỷ luật, vì suýt làm lộ đội hình sẽ gây hậu quả khôn lường.

Đặc biệt, họ cũng đã trải qua cuộc đọ sức khốc liệt 81 ngày đêm của “Mùa hè đỏ lửa và máu” tại Thành cổ Quảng trị năm 1972. Trong hàng vạn chiến sĩ đã ngã xuống và bị thương, có hàng trăm Liệt sỹ của lực lượng Thông tin liên lạc Vô tuyến điện. Một trong những người sau này trở nên nổi tiếng đó là anh lính Thông tin mang quân hàm Binh nhì - Liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc[1]. Họ đã trực tiếp đối mặt với kẻ thù tại mặt trận trong suốt thời hoa lửa hào hùng. Họ luôn sẵn sàng hy sinh xương máu để đảm bảo nối liền, giữ vững mạch máu thông tin trong mọi tình huống. Với lòng trung thành tận tuỵ hy sinh thầm lặng không kể ngày đêm, họ đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được Đảng và Nhà nước và Ngành Bưu điện giao phó.

 

  CCB Nguyễn Minh Vỹ và một số tư liệu gửi về cho gia đình từ chiến trường.

3.

Theo đà phát triển của Cách mạng miền Nam, nhiều vùng đất miền Trung lần lượt được giải phóng trong đó có Thị xã Đông Hà. Nguyễn Minh Vỹ và đồng đội nhanh chóng theo những chuyến xe lăn trên các tuyến đường vận chuyển, máy phát điện nhỏ của chúng ta quay đều, hòa nhịp với pháo các cỡ nổ ròn rã. Tiếng “moóc-xờ” từ các máy thu phát vang vọng rành rọt. Cùng các binh chủng khác, Thông tin Vô tuyến điện cũng âm thầm đi ra phía trước, tham gia các trận đánh, các chiến dịch trên mặt trận Quảng Trị kiên cường, cho tới ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng.

Trong những năm tháng gian khổ, ác liệt ấy, Điện báo viên Nguyễn Minh Vỹ đã đi theo bao nhiêu Đài Vô tuyến điện ngày đêm phát xạ trên các mặt trận và địa phương Quảng Trị. Ngoài phương tiện thông tin liên lạc, cây súng bộ binh, ông còn luôn mang theo bên mình hai chiếc máy ảnh do Liên Xô (cũ) và Cộng hòa Dân chủ Đức sản xuất, để ghi lại những “phút giây đáng nhớ”. Biết Nguyễn Minh Vỹ say mê chụp ảnh, có đồng đội còn tặng ông thêm chiếc máy ảnh chiến lợi phẩm của Mỹ thu được sau một trận đánh.

Năm 1971, sau khi Phân xã Thông tấn xã Việt Nam tại Quảng Trị được thành lập, Nguyễn Minh Vỹ là một trong những thành viên đầu tiên và nhiệt tình tác nghiệp nhất.

Hồi đó, anh Phạm Hoạt là Trưởng phân xã đầu tiên - Ở tuổi 70, ông Vỹ vẫn nhớ như ngày hôm qua – Phân xã Quảng Trị còn có nhiều anh chị rất giỏi và sau này rất nổi tiếng như: Trần Mai Hưởng[2], Thanh Phong, Sỹ Sô, Chú Chí Thành, Nghiêm Sĩ Thái, Việt Dũng, Ngô Duy Phùng, Nguyễn Văn Ngạn, Nguyễn Văn Luận, Thúy Hằng, Nguyễn Thị Quy…”.

Người lính có tâm hồn nghệ sỹ ấy cho biết: Hồi đó, dù chiến tranh rất ác liệt, nhưng nhìn ánh đèn neon nhấp nháy đỏ hồng, không hiểu sao ông lại hình dung thấy trước mặt một cành đào tuyệt đẹp, hoa nụ chen nhau chi chít. Đó là những giây phút lãng mạn và thăng hoa, rất cần cho một người nghệ sỹ cầm máy.

Hàng ngàn bức ảnh chiến trường Quảng Trị đã được Nguyễn Minh Vỹ ghi lại. Nhưng một trong kỷ niệm đáng nhớ nhất mà ông Vỹ hay nhắc tới là lần đi chụp ảnh Chủ tịch Cu Ba Fidel Castro thăm Quảng Trị năm 1973: “Ông mặc quân phục màu xanh ô liu, đội mũ lưỡi trai, phong thái lãnh tụ, nhưng vô cùng gần gũi với mọi người. Trong một ngày, Chủ tịch Fidel Castro đã đi thăm nhân dân nhiều địa phương ở khu giải phóng Quảng Trị, trước khi vào thăm và Hội đàm với Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam”.

Có một câu chuyện xúc động, liên quan đến một nhân vật trong ảnh của Nguyễn Minh Vỹ: Đầu năm 1967, trong một đi công tác về đơn vị bộ đội địa phương tỉnh Quảng Trị, ông Vỹ có chụp mấy bức ảnh cho một chiến sĩ có tên Cao. Hai năm sau, trong một trận đánh ác liệt, người chiến sĩ ấy đã anh dũng hy sinh. Năm 2011, Thiếu tướng Trương Hữu Quốc[3] cùng đồng đội về thăm lại chiến trường xưa và tới thăm thân nhân của Liệt sỹ Phạm Văn Cao. Thấy gia đình không có di ảnh để thờ, ông nói với con trai của Liệt sỹ là Phạm Văn Bằng (hiện là Bác sĩ đang công tác tại Bệnh viên tỉnh Quảng Trị): “Cháu thử liên lạc với chú Nguyễn Minh Vỹ - Một cựu chiến binh từng có gần chục năm gắn bó với Quảng Trị trước giải phóng. Ngày xưa, ông ấy say mê chụp rất nhiều ảnh chiến trường, biết đâu sẽ có ảnh của bố cháu…”. Thông tin chỉ có vậy, hy vọng mỏng manh, nhưng bác sỹ Bằng vẫn liên lạc qua điện thoại với ông Vỹ. Mất rất nhiều công sức lục tìm trong số ảnh tư liệu và phim lưu trữ, ông Vỹ phát hiện ra một tấm ảnh nhỏ cỡ cỡ 4 x 6, chụp một người lính đang nghe radio mang máng nhớ người trong ảnh cũng tên là Cao. Nguyễn Minh Vỹ cẩn thận phóng to bức ảnh lên và gửi vào cho gia đình Liệt sĩ Phạm Văn Cao, kèm theo cả ảnh gốc. Thật bất ngờ, người vợ già đã bật khóc khi nhận ra chồng mình thời trai trẻ. Ông đã hy sinh mà không biết mặt con trai. Gia đình đã quyết định tổ chức Lễ truy điệu lại cho Liệt sỹ Phạm Văn Cao và rước di ảnh của ông lên bàn thờ… Khi cuốn sách này sắp đưa in, chúng tôi đã phải điện vào Quảng Trị, nhờ Bác sĩ Bằng scan lại tấm ảnh thờ của cha mình và gửi qua đường email. Và bức ảnh xúc động kể trên đã được giới thiệu tại trang 58 của cuốn sách ý nghĩa này.

Năm 2011 lần đầu tiên cựu Điện báo viên Vô tuyến điện chiến trường Nguyễn Minh Vỹ tham dự Ngày hội của các chiến sĩ bảo vệ Thành cổ Quảng Trị được tổ chức tại thị xã Đông Hà. Hai năm sau, họ gặp lại nhau ở Trụ sở của Bộ Công an ở 47 Phạm Văn Đồng, Hà Nội, cùng vận động thành lập Hội Các chiến sĩ bảo vệ Thành cổ Quảng Trị…

Trong những năm tháng vô cùng gian khổ, bom đạn ác liệt  nhất ở mặt trận Quảng Trị, họ đều còn rất trẻ, tuổi đời chỉ mới 20 - 30… mà nay đều đã trở thành ông thành bà, mái đầu đã bạc. Nhiều người trở thành sĩ quan cao cấp trong Quân đội, Công an. Có người là anh hùng Lực lượng vũ trang… Sau gần 40 năm họ mới gặp lại nhau, ai cũng tay bắt mặt mừng, mắt rưng rưng lệ, niềm vui sướng tột cùng. Có những anh chị em ôm nhau cười vui mà nức nở, vì người mất người còn!

 Đặng Vương Hưng


[1] Nguyễn Văn Thạc (1953 – 1972), quê Hà Nội, Tác giả của cuốn Nhật ký “Mãi mãi tuổi 20”; cùng với “Nhật ký Đặng Thùy Trâm”, hai cuốn sách đã trở thành một hiện tượng của xuất bản Việt Nam trong năm 2005 (chú thích của ĐVH).

[2] Trần Mai Hưởng sinh năm 1951 tại Hải Dương, nguyên Tổng Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam. Tác giả của bức ảnh nổi tiếng “Xe tăng đánh chiếm dinh Độc Lập” (chú thích của ĐVH).

[3] Thiếu tướng Trương Hữu Quốc sinh năm 1943 tại Quảng Trị. Ông từng có nhiều năm là cán bộ Điệp báo, chỉ huy Biệt động, Trinh sát vũ trang An ninh tỉnh Quảng Trị trước 1975; nguyên Tổng Cục trưởng Tổng cục Cảnh sát, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân (chú thích của ĐVH).